portaal van het vak niet-confessionele zedenleer

Portaalsite voor het vak niet-confessionele zedenleer

in de kijker

januari 2017

nczjongeren

Dossier: Newspeak

Een nieuwe taal voor een nieuwe mens, dat was de Newspeak (‘Nieuwspraak’), die George Orwell aankondigde in het boek 1984. Hij liet de lezer ervaren wat het is om denken en doen te beteugelen door het manipuleren van de taal.

Is het wenselijk om taal op een manipulerende manier in te zetten voor goede doeleinden? Kunnen de media hun rol van waakhond naar behoren uitoefenen en wie controleert eigenlijk de waakhond? Hoe dun is de grens tussen journalistieke en commerciële boodschappen geworden? Kunnen we racisme wegwerken door woorden als allochtoon uit onze woordenschat te schrappen? Worden we automatisch vriendelijker voor elkaar als we scheldwoorden bannen? Dat zijn slechts enkele van de vragen die in het dossier worden onderzocht.

Nieuw in het dossier: Doordacht. Deze voortaan vaste rubriek bevat markante weetjes, vragen, interessante citaten en biedt inspiratie om met het dossierthema aan de slag te gaan in een les NCZ. Met deze In de kijker geven we nog extra tips en leesvoer.

Aan de slag met ‘1984’

In de editie van de ‘Bibliotheek van de twintigste eeuw’, wordt het boek als volgt voorgesteld:

“Het boek was door Orwell bedoeld als een waarschuwing tegen élk totalitair systeem dat zich, onder welke vermomming dan ook, opstelt als bedreiging van de vrijheid. In 1984 heeft een systeem van lugubere perfectie greep op de wereld gekregen. De Partij beheerst de ziel van de mens en dus het hele mechanisme van liefde en haat. Als Winston Smith, ambtenaar bij het ministerie van Waarheid te Londen, verliefd wordt, is zijn lot bezegeld. Vóór het verlossende nekschot volgt zal hij met overtuiging zijn menselijke gevoelens verloochenen en vervuld raken van grenzeloze liefde voor de leider, Grote Broer.”

In 1984 (geschreven in 1948) was Nieuwspraak de officiële taal van de fictieve mogendheid Oceanië (gevormd uit de recuperatie van het Britse rijk door de Verenigde Staten), het rijk van Grote Broer, de Partij en de Denkpolitie.
In Oceanië, stonden boven het gebouw van het Ministerie van Waarheid, de drie leuzen te lezen van de Partij, uitgehouwen in de witte gevel:

OORLOG IS VREDE
VRIJHEID IS SLAVERNIJ
ONWETENDHEID IS KRACHT

Vraag: Hoe zou je de leuzen kunnen opvatten? Zou jij de leuzen kunnen decoderen?

Bij deze opdracht kunnen onderstaande fragmenten uit de verklarende appendix bij het boek, meegeven worden aan de leerlingen. Uit de appendix, waarin Orwell de Beginselen van Nieuwspraak toelicht:

“Nieuwspraak was de officiële taal van Oceanië en was bedoeld ter voorziening in de ideologische behoeften van Engsoc. Het Engelse Socialisme. In het jaar 1984 was er nog niemand die Nieuwspraak gebruikte als enig communicatiemiddel, gesproken of geschreven. […] Men verwachtte dat Nieuwspraak ten slotte tegen het jaar 2050 Oudspraak (of Algemeen Beschaafd, zoals wij zouden zeggen) zou hebben verdrongen. Inmiddels won de taal gestadig veld omdat alle partijleden de neiging hadden steeds meer woorden en grammaticale constructies uit Nieuwspraak in hun dagelijkse omgangstaal op te nemen. […] Het was niet alleen de bedoeling van Nieuwspraak te voorzien in een expressiemiddel voor de wereldbeschouwing en de denkgewoonten die de aanhangers van Engsoc hoorden te hebben, maar ook om alle andere manieren van denken onmogelijk te maken. De bedoeling was, als Nieuwspraak eenmaal voorgoed aanvaard was, […] een gedachte die afweek van de beginselen van Engsoc letterlijk ondenkbaar zou zijn, althans voorzover gedachten afhankelijk zijn van woorden. De woordenschat was zodanig samengesteld dat men nauwkeurig en vaak heel vernuftig uitdrukking kon geven aan elke opinie die een partijlid kon willen uitspreken, onder uitsluiting van alle andere gedachten, en tevens van de mogelijkheid langs een omweg daartoe te komen. Voor een deel bereikte men dat door het bedenken van nieuwe woorden en door de resterende woorden te ontdoen van onrechtzinnige betekenissen en, voorzover mogelijk, alle bijbetekenissen. […] Nog afgezien van de uitroeiing van uitgesproken ketterse woorden werd inkrimping van de woordenschat beschouwd als een doel in zichzelf : geen woord dat misbaar was mocht blijven bestaan. Nieuwspraak was niet ontworpen om de denkruimte te vergroten, maar om die te verkleinen, en dat doel werd indirect gesteund door de keuze tot een minimum te beperken.”

Orwell geeft verder een voorbeeld: “Het woord vrij bestond nog wel in Nieuwspraak, maar het kon alleen gebruikt worden in mededelingen als: ‘De hond is vrij van vlooien’ of ‘Dit veld is vrij van onkruid’. Het kon niet gebruikt worden in de oude betekenis van ‘politiek vrij’ of ‘intellectueel vrij’, omdat politieke vrijheid en vrijheid van denken zelfs als begrip niet meer bestonden, en men daarvoor dus ook geen aanduidingen nodig had.”

Aanvullende opdracht: De universele rechten van de mens en het kind vormen samen de sokkel van het vak NCZ. Ze kunnen worden gezien als een universele vertaling van de humanistische waarden. Lees artikel 1 van de universele verklaring van de rechten van de mens en je bent bij de grondstroom van het vrijzinnig humanisme: Artikel 1: “Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.”

Vraag: Stel je voor mocht de ambtenaren van het Ministerie van Waarheid, de eerste artikel willen hertalen naar ‘Nieuwspraak’. Hoe zou die volgens jou kunnen luiden?

Mogelijk antwoord, gebaseerd op een citaat van Orwell: Het zou volstrekt onmogelijk zijn geweest dit in Nieuwspraak te vertalen, met behoud van de bedoelingen van het origineel. Het beste dat men zou kunnen doen, zou zijn de gehele passage samen te vatten in het ene woord ‘misdenk’.

Activisme tegen Newspeak

Wikileaks en Anonymous zijn twee organisaties die manipulatie van het denken actief willen ontmaskeren.

Anonymous

Anonymous is een collectief van hackers die de vrijheid van internet actief verdedigt. Internet dient voor hen een vrijplaats te zijn waar iedereen zich vrij kan uitdrukken zonder dat deze plaats geclaimd en gecontroleerd kan worden door malafide bedrijven of overheden. Een nobel doel, al kunnen er ook bedenkingen worden gemaakt bij het buitenwettelijke karakter van het activisme van Anonymous. Komen we bij de steeds moeilijk vraag: wat zijn de grenzen aan activisme?

Op welk gezicht is het logo van Anonymous gebaseerd?*

  1. Het gezicht van Piet (Pieterszoon) Hein, een illustere Nederlandse piraat die vooral bekend is geworden door de verovering van de Spaanse zilvervloot ten tijde van de West-Indische Compagnie.
  2. De contouren van het masker van de hoofdrolspeler in de befaamde musical ‘the phantom of the opera’ van Andrew Lloyd Webber, naar het in het Frans gelijknamig boek van Gaston Leroux.
  3. Het gezicht van Guy Fawkes, een Engelse katholiek uit de 17de eeuw, die een leidende rol opnam in een complot om (o.m.) de Protestantse koning Jacobus I te vermoorden. De moordaanslag werd echter verijdeld; hij werd ontmaskerd en ter dood veroordeeld. Elk jaar wordt de mislukte aanslag feestelijk herdacht in Engeland.

Wikileaks is een website voor klokkenluiders uit overheidsinstellingen en bedrijven waarop anoniem documenten kunnen worden geplaatst of gelekt, met als doel misstanden aan de kaak te stellen.

Wikileaks is net als Anonymous niet onbesproken. In aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen vorig jaar lekte ze vertrouwelijke informatie over het reilen en zeilen binnen de Democratische partij, wat mogelijk invloed heeft gehad op de verkiezingsuitslag. De Amerikaanse autoriteiten en inlichtingendiensten zijn overtuigd van de invloed van door de Russische overheid gesteunde hackers. Dit werpt de vraag op in welke mate Wikileaks haar doel als klokkenluider niet voorbijschiet.

Nog enkele interessante vragen uit Doordacht:

  • Hebben overheden de plicht om alle (gevoelige) informatie te melden aan haar burgers?
  • Is anonimiteit op het internet een goede zaak?
  • Heb jij nog een goed recept tegen Newspeak?

Doe-opdracht: Neem zelf enkele kranten erbij en onderlijn opvallend woordgebruik van politici, opiniemakers … Kan je het artikel ‘eerlijker’ maken door deze woorden te vervangen door andere, meer neutrale termen?

Newspeak vandaag

Op 20 januari wordt Donald Trump president van de Verenigde Staten van Amerika. Met zijn al te krasse uitspraken domineerde hij de laatste maanden de media, een fenomeen dat niet snel lijkt te gaan veranderen. Zijn gebruik (sommige zullen stellen ‘misbruik’) van sociale media is een moderne vorm van Newspeak en past binnen de idee van een ‘post-truth samenleving’.

Post-truth was het woord van het voorbije jaar en wordt gedefinieerd als:

“Omstandigheden waarbij objectieve feiten minder doorwegen dan emoties voor het vormen van de publieke opinie.”

Lees meer over dit begrip op deredactie.be

  • Doe-opdracht: Print enkele echte en valse nieuwsartikels (‘fake news’) uit. Laat de leerlingen de valse nieuwsartikels ontmaskeren, al dan niet met behulp van een zoekmachine. Wat is opvallend aan de valse nieuwsartikels? Leestip: Interessant hierbij is het boek van Brecht Decoene, 'Achterdocht tussen feit en fictie. Kritisch omgaan met complottheorieën' (ASP Editions).
  • Decoene stelt dat complottheorieën in westerse open samenleving vaak van onderuit komen, terwijl ze in dictaturen centraal gestuurd worden. Donald Trump heeft het talent om heersende complottheorieën te recupereren voor persoonlijke politieke doelstellingen en deze in vele gevallen nog te versterken. Lees meer over het boek in dit artikel op Knack.
  • Aanvullend kan je ook het het artikel: “Wetenschap is niet maar een mening” erbij nemen.

Rest nog de vraag: hebben mensen genoeg aan feiten zonder meer? Dit sluit sterk aan bij het thema van de zin en de nood van het vrijzinnig humanistische gedachtegoed binnen een seculariserende samenleving. Het vak niet-confessionele zedenleer heeft een belangrijke rol te spelen in de strijd tegen populisme. Niet enkel om jongeren onjuistheden te leren ontmaskeren, maar ook om een positieve zin te geven aan hun eigen leven én het samenleven. Laten we er dus samen een kritisch én warm 2017 van maken!

Ter afronding nog dit treffende citaat uit de column ‘Zeg niet gewoon, ’t is weer een allochtoon’ van Marc Reynebeau (De Standaard van 03/11/16):

“Het is dan ook een zwaktebod om de kwestie 'op te lossen' door ze te negeren, door te vertikken courante termen ter discussie te stellen, onder het mom dat het louter om 'een semantische discussie' zou gaan, die niets te maken heeft met 'de realiteit'. Dat laatste is een vorm van wegkijken omdat realiteiten niet kunnen bestaan zonder dat ze worden benoemd. En dan doen woorden er wel degelijk toe, want neutraal of vrij van bijbetekenissen of associaties, tot vooroordelen toe, zijn ze nooit. Drie wetenschappers, van de KU Leuven en de ULB, illustreerden dat pas nog in hun Klein lexicon van het managementjargon (uitgeverij Epo), waarin ze aantonen hoe taalgebruik, in dit geval de terminologie die het Nederlands ontleende aan de wereld van het management en de marketing, het denken, interpreteren en waarderen systematisch in een economisch-ideologische richting stuurt. Zoals - het is een klassiekertje - termen als afslanken of saneren ('gezond maken') clean, zakelijk en zelfs positief kunnen klinken, hoewel achter het eufemisme soms verschrikkelijke sociale realiteiten kunnen schuilgaan. Taal is daarom ook een permanent forum van strijd: wie erin slaagt om de eigen terminologie op te dringen en tot norm te laten verheffen, beheerst ook de interpretaties en connotaties die ermee samenhangen.”

Debatwedstrijd 2017

debatwedstrijd

Ook dit jaar slaan Hujo, Digimores, dehuizenvandeMens en deMens.nu opnieuw de handen in elkaar voor een nieuwe editie van de Digimores Debatwedstrijd!

Tijdens regionale voorrondes en een nationale finale op 18 maart 2017 gaan we opnieuw op zoek naar de meest kritische geesten van de 3de graad secundair onderwijs.

Het thema dit jaar ‘vrijheid van meningsuiting’ is razend actueel, en ook dit jaar zijn er weer prachtige prijzen te winnen. Schrijf je nu dus vliegensvlug in voor de provinciale voorrondes! Wedstrijdreglement en de exacte data vind je terug op de website.

www.debatwedstrijd.be

nieuwsbrief

Ontvang elke maand de NCZ 'In de kijker' in je mailbox, met interessante en actuele lees-, kijk- en doetips over een thema van het vak niet-confessionele zedenleer.

wegwijs

Lees hier meer over de organisaties die het vak niet-confessionele zedenleer ondersteunen of klik op een logo om rechtstreeks naar de website te gaan.

PRIK

prik

digitaal magazine voor de eerste graad middelbaar onderwijs

faq

meer faq

lees de infobrochure NCZ (uitgave: oktober 2016)

terug naar boven